तत्पुरूष समासाचे प्रकार - द्विगू समास

'द्विगू समास' म्हणजे काय?

ज्या समासामधील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते आणि त्या सामासिक शब्दातून एक समूह दर्शविला जातो, त्या समासाला द्विगू समास असे म्हणतात.

द्विगू समासाची काही वैशिष्ट्ये

द्विगू समास हा तत्पुरूष समासाचा एक प्रकार आहे.
या समासामधील पहिले पद हे नेहमी एखादे संख्याविशेषण असते.
या समासामधील दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत म्हणजेच प्रथमा विभक्तीत असतात.
या समासातील दोन्ही पदांचा संबंध 'विशेषण' आणि 'विशेष्य' अशा स्वरूपाचा असतो.

द्विगू समासाची काही उदाहरणे

'त्रिखंड' हा एक सामासिक शब्द आहे, तर 'तीन खंडांचा समूह' हा त्याचा विग्रह आहे.

या सामासिक शब्दातील पहिले पद 'त्रि' हे एक संख्याविशेषण असून त्यामधून 'तीन' या संख्येचा बोध होतो.

यामधील दुसरे पद 'खंड' त्याला जोडले असता तीन खंडांचा समूह असा अर्थ निर्माण होतो.

या दोन्ही पदांमधील संबंध हा 'विशेषण – विशेष्य' अशा स्वरूपाचा आहे.

त्यामुळे त्याला 'द्विगू समास' असे म्हणतात.

येथे 'बार' हा एक बोलीभाषेतील शब्द असून त्याचा अर्थ 'बारा' असा आहे.

'बारमास' हा एक सामासिक शब्द आहे, तर 'बारा महिन्यांपर्यंत' किंवा 'बारा महिने' हा त्याचा विग्रह आहे.

या सामासिक शबदातील पहिले पद 'बार' हे एक संख्याविशेषण असून त्यामधून 'बारा' या संख्येचा बोध होतो.

यामधील दुसरे पद 'मास' त्याला जोडले असता बारा महिन्यांचा समूह असा अर्थ निर्माण होतो.

या दोन्ही पदांमधील संबंध हा 'विशेषण – विशेष्य' अशा स्वरूपाचा आहे.

त्यामुळे त्याला 'द्विगू समास' असे म्हणतात.

'अष्टचक्र' हा एक सामासिक शब्द आहे, तर 'आठ चक्रांचा समूह' हा त्याचा विग्रह आहे.

या सामासिक शब्दातील पहिले पद 'अष्ट' हे एक संख्याविशेषण असून त्यामधून 'आठ' या संख्येचा बोध होतो.

यामधील दुसरे पद 'चक्र' त्याला जोडले असता आठ चक्रांचा समूह असा अर्थ निर्माण होतो.

या दोन्ही पदांमधील संबंध हा 'विशेषण – विशेष्य' अशा स्वरूपाचा आहे.

त्यामुळे त्याला 'द्विगू समास' असे म्हणतात.

'पंचारती' हा एक सामासिक शब्द आहे, तर 'पाच आरत्यांचा समूह' हा त्याचा विग्रह आहे.

या सामासिक शब्दातील पहिले पद 'पंच' हे एक संख्याविशेषण असून त्यामधून 'पाच' या संख्येचा बोध होतो.

यामधील दुसरे पद 'आरती' त्याला जोडले असता पाच आरत्यांचा समूह असा अर्थ निर्माण होतो.

या दोन्ही पदांमधील संबंध हा 'विशेषण – विशेष्य' अशा स्वरूपाचा आहे.

त्यामुळे त्याला 'द्विगू समास' असे म्हणतात.

'नवरात्र' हा एक सामासिक शब्द आहे, तर 'नऊ रात्रींचा समूह' हा त्याचा विग्रह आहे.

या सामासिक शब्दातील पहिले पद 'नव' हे एक संख्याविशेषण असून त्यामधून 'नऊ' या संख्येचा बोध होतो.

यामधील दुसरे पद 'रात्र' त्याला जोडले असता नऊ रात्रींचा समूह असा अर्थ निर्माण होतो.

या दोन्ही पदांमधील संबंध हा 'विशेषण – विशेष्य' अशा स्वरूपाचा आहे.

त्यामुळे त्याला 'द्विगू समास' असे म्हणतात.

This educational article was first posted on 2021-02-28 and last updated on 2026-07-17 by GrammarAhead