संयुक्त वाक्य

'संयुक्त वाक्य' म्हणजे काय?

मराठी व्याकरणात जेव्हा दोन किंवा अधिक केवल वाक्ये ही प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतात, तेव्हा जे एक जोडवाक्य तयार होते, त्याला 'संयुक्त वाक्य' असे म्हणतात.

संयुक्त वाक्याची काही उदाहरणे

उदाहरण क्र. १

मला ताप होता; म्हणून मी शाळेत गेलो नाही.

• पहिले वाक्य - मला ताप होता.
• दुसरे वाक्य - मी शाळेत गेलो नाही.

वरील वाक्यामध्ये दोन केवल वाक्ये एकत्र जोडलेली आहेत.

ही दोन वाक्ये एकत्र जोडण्यासाठी 'म्हणून' या प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे.

त्यामुळे हे वाक्य 'संयुक्त वाक्य' आहे, असे समजावे.

उदाहरण क्र. २

रमेश आज सकाळी फिरायला जाणार होता; पण त्याला जागच आली नाही.

• पहिले वाक्य - रमेश आज सकाळी फिरायला जाणार होता.
• दुसरे वाक्य - त्याला जागच आली नाही.

वरील वाक्यामध्ये दोन केवल वाक्ये एकत्र जोडलेली आहेत.

ही दोन वाक्ये एकत्र जोडण्यासाठी 'पण' या प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे.

त्यामुळे हे वाक्य 'संयुक्त वाक्य' आहे, असे समजावे.

उदाहरण क्र. ३

विवेक परीक्षा संपल्यानंतर गावी जाईल किंवा फिरायला जाईल.

• पहिला पर्याय - विवेक परीक्षा संपल्यानंतर गावी जाईल.
• दुसरा पर्याय - विवेक परीक्षा संपल्यानंतर फिरायला जाईल.

वरील वाक्यामध्ये दोन केवल वाक्ये एकत्र जोडलेली आहेत.

या वाक्यात विकल्प दर्शविलेला असून दोन पर्याय दिलेले आहेत.

हे दोन पर्याय एकत्र जोडण्यासाठी 'किंवा' या प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे.

त्यामुळे हे वाक्य 'संयुक्त वाक्य' आहे, असे समजावे.

उदाहरण क्र. ४

मी रोज सकाळी योगासने करते व अर्धा तास मोकळ्या हवेत फिरायला जाते.

• पहिले वाक्य - मी रोज सकाळी योगासने करते.
• दुसरे वाक्य - मी रोज सकाळी अर्धा तास मोकळ्या हवेत फिरायला जाते.

वरील वाक्यामध्ये दोन केवल वाक्ये एकत्र जोडलेली आहेत.

ही दोन वाक्ये एकत्र जोडण्यासाठी 'व' या प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे.

त्यामुळे हे वाक्य 'संयुक्त वाक्य' आहे, असे समजावे.

उदाहरण क्र. ५

घरी असताना मी वाचन करतो किंवा गाण्याचा रियाज करतो.

• पहिला पर्याय - घरी असताना मी वाचन करतो.
• दुसरा पर्याय - घरी असताना मी गाण्याचा रियाज करतो.

वरील वाक्यामध्ये दोन केवल वाक्ये एकत्र जोडलेली आहेत.

या वाक्यात विकल्प दर्शविलेला असून दोन पर्याय दिलेले आहेत.

हे दोन पर्याय एकत्र जोडण्यासाठी 'किंवा' या प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे.

त्यामुळे हे वाक्य 'संयुक्त वाक्य' आहे, असे समजावे.

संयुक्त वाक्याची काही वैशिष्ट्ये

• संयुक्त वाक्यामध्ये दोन किंवा अधिक विधाने असतात.
• संयुक्त वाक्यामधील प्रत्येक विधान हे एक स्वतंत्र केवल वाक्य असते.
• संयुक्त वाक्यामधील केवल वाक्ये ही जरी प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असली, तरी ही जोडलेली वाक्ये अर्थाच्या दृष्टीने स्वतंत्र असतात.
• दोन किंवा अधिक मिश्र वाक्ये ही जर प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतील, तर त्यांसही संयुक्त वाक्य असे म्हणतात.